آدم اسمیت

پدر علم اقتصاد:

آوازه ی كتاب معروف آدام اسمیت « ثروت ملل » در حالی دویستمین سالگرد خود را از سر می گذراند كه بسیاری از آثار علمی و ادبی چند قرن گذشته با چنین اقبالی مواجه نبوده است. طی تمامی این سالها شرح اسمیت از اقتصاد و بازار آزاد غالباً به چالش گرفته شد، اما هرگز جایگزین شایسته ای نیافت و همچنان به عنوان محور اصلی نظریه های اقتصادی باقی ماند و عجیب آن كه حتا پس از گذشت بیش از دو قرن هنوز هم آشكارا برای مشكلات و تنگناهای اقتصادی روزگار ما سخن مناسبی در بر دارد.

البته باید بدانیم این تصور كه معتقد است علم اقتصاد با اسكاتلندی معروف ما آدام اسمیت متولد شده پندار نادرستی است. وجود اندیشه های اقتصادی را می توان از سنت توماس گرفته تا ارسطو پی گیری كرد و آدام اسمیت البته اولین اقتصاد دان تاریخ هم نبوده است. در زمانه ی او در فرانسه گروهی از نظریه پردازان اقتصادی وجود داشتند كه بر بعضی اندیشه های او پیشی جسته بودند و ما آنها را امروز با نام فیزیوكرات ها می شناسیم، هرچند كه خودشان عنوان اقتصاددانان را برای خود برگزیده بودند.

در همان ایام در انگلستان جزوه ها، رساله ها و كتاب های بسیاری در باره ی پرسش های اقتصادی توسط تجار، بانكداران و محققینی از همه نوع نوشته می شد و دیدگاه غالب در آنها مكتب سوداگری یا مركانتلیسم بود. آنها بر این عقیده بودند كه علم اقتصاد راهبردی است برای رقابت میان قدرت های اقتصادی جهان. اما با وجودیكه این عصر آغازین علم اقتصاد با آدام اسمیت آغاز نگشت، لیكن با او به اوج خود رسید.

 در علم اقتصاد نوین، سال 1776 از این جهت نقطه ی عطفی به شمار می آید كه آدام اسمیت كتاب قطور خود را ـ با بیش از یك هزار صفحه ـ و با عنوان اختصاری « ثروت ملل » منتشر نمود. در آن سال این كتاب به سرعت به اثری پرفروش در علم اقتصاد تبدیل گشت و اكنون به عنوان یكی از بزرگترین كتاب های جهان مشهور می باشد. هنری كه اسمیت در این كتاب به خرج داد این بود كه وی پس از مطالعه و بررسی دقیق تمامی اندیشه ها و نوشته های پراكنده ای كه تا پیش از او در علم اقتصاد نوشته شده بودند به نتیجه گیری كلی از آنها در یك اثر منسجم با عنوان « ثروت ملل » موفق گردید. این كتاب برای اولین بار مورد تصدیق قرار می داد كه علم اقتصاد استحقاق آن را دارد كه به عنوان یك حوزه ی جدا و ویژه از دانش بشری به شمار آید. بنابراین همانگونه كه به درستی مشهور است اقتصاد سیاسی آدام اسمیت سرآغاز اندیشه ی اقتصادی مدرن می باشد. 

از عنوان كامل كتاب او یعنی « تحقیقی در باره ی طبیعت و علل ثروت ملل » می توان به سهولت تصوری از مقدمه ی بحث آن كتاب به دست آورد. مباحث اقتصادی در قرن هژدهم بر منابع ثروت ملل متمركز بودند و محققین از خود می پرسیدند كه آیا این كشاورزی، كار یا تجارت است كه باید سرچشمه ی ثروت ملت ها محسوب شود. پاسخی كه در آن زمان توسط فعالیت های شدت یافته ی تجاری به این پرسش داده می شد « بازرگانی » بود. 

ثروت واقعی تولید ملی مایحتاج و وسایل آسایش و راحتی زندگانی است

مركانتلیست ها بر این عقیده بودند كه ثروت همان طلا و نقره است و عمدتاً از طریق تجارت خارجی به دست می آید. اما آدام اسمیت درك دیگری داشت. به عقیده ی وی « ثروت واقعی، تولید ملی مایحتاج و وسایل آسایش و راحتی زندگانی است . . . ثروت همان تولید سالیانه ی حاصل از زمین و كار است ». این البته همان چیزی است كه امروزه به آن تولید ناخالص ملی می گویند. بخش دیگری از نظریه ی اسمیت در خصوص ثروت ملل « نظریه ی كار بر پایه ی ارزش » بود. برای اسمیت و شاگردانش ـ و برای ماركسیت ها همواره تا به امروز ـ كار انسانی منبع نهایی ثروت محسوب می شود. آنچه در نظریه ی اسمیت جدید می نمود این بود كه افزایش عظیم در بازدهی تلاش انسانی توسط آن چیزی حاصل گشته است كه وی آن را          « تقسیم  كار » نامید، یعنی تجربه ی در حال افزایش تقسیم و خرد شدن كاری كه باعث ساخته شدن یك  شیء دست ساخت توسط وظایف جداگانه ی كارگران متفاوت می گردد. او به این ترتیب مرحله ی آغازین توسعه تولید انبوه را شرح می داد و برای توصیف دقیق تر، یك كارخانه ی سوزن ته گرد سازی از زمانه ی خودش را مثال می زند.

او چنین استدلال می كند كه: « كارگری كه برای این پیشه تعلیم ندیده . . . و به دستگاه هایی كه در كارخانه به كار گرفته می شوند آشنایی ندارد . . . شاید به دشواری و با نهایت سعی و كوشش خود بتواند در یك روز كاری یك عدد سوزن ته گرد را بسازد لیكن هرگز 20 عدد را نمی تواند. اما در روشی كه اكنون این پیشه اداره  می شود . . . یك كارگر سیم را بر می دارد، دیگری آن را صاف می كند، سومی آن را می برد و كارگر چهارم نوك آن را تیز می كند. كارگر پنجم سر آن را پردازش می نماید. برای ساخته شدن سر سوزن به دو یا سه عملیات جداگانه نیاز است، بلند تر كردن آن یك وظیفه ی ویژه است و سفید كردن آن وظیفه ای دیگر. حتی قرار دادن آنها در كاغذ برای خودش یك حرفه است و در این شیوه مسئله ی مهم برای ساختن سوزن ته گرد آن است كه تقریباً تولید آن به هشت عملیات مجزا از یكدیگر تقسیم شده است كه در بعضی از كارگاه ها همگی توسط دست های جداگانه انجام می شوند، هرچند كه در بعضی دیگر تقریباً یك نفر به تنهایی ممكن است دو یا سه تای آنها را شخصاً انجام دهد ».

دریافت دیگری كه آدام اسمیت به آن نائل شد این بود كه تقسیم كار نه فقط در یك فروشگاه یا كارگاه تولیدی، بلكه در كل یك اقتصاد ملی كه از شركت ها و كارخانه های متفاوت ـ كه در تولید كالاهای گوناگون تخصص یافته اند و در مناطق متفاوتی قرار دارند ـ تشكیل می شود نیز به همان خوبی قابل اجرا است. به عقیده ی او این شیوه ی جدید تولیدی تفاوت های محلی در زمین، آب و هوا، موقعیت، منابع طبیعی و ویژگی های محلی جمعیت را مورد بهره برداری قرار داده و به غنای محصول نهایی كمك می نمود. وی همچنین معتقد بود كه تقسیم كار باعث می شود كالاهای معینی با كارایی بیشتر و هزینه ی كمتر تولید شوند. وی همچنین به توصیف تقسیم كار بین المللی در تولید وسایل زندگی برای تجارت خارجی در میان ملت های گوناگون و نواحی مختلف جهان پرداخت.

با توجه به نقطه ی عزیمتی كه اسمیت در ابتدای كتاب « ثروت ملل » انتخاب كرده بود، وی در مرحله ی بعدی به توصیف نظام تولید كالایی در یك اقتصاد ملی همت گماشت و آن خطوط كلی را ترسیم نمود كه به عنوان نیروهایی كه به « پیشرفت ثروت » می انجامند معروف گشته بودند، یعنی آنچه ما امروزه به آن رشد اقتصادی می گوییم. وی برای تولید ثروت مادی یا همان كالاهای مصرفی سه پیش شرط ضروری در نظر گرفت: تقسیم كار، گسترش و توسعه ی بازارها برای كالاهای تولیدی و افزایش « موجودی » ، كه منظور وی از آن ابزار تولید، ماشین آلات و سرمایه بود.

در طرح اسمیت این تجمع سرمایه بود كه به پیشرفت ثروت از طریق یك اقتصاد كشاورزی به سوی تولید صنعتی و تجارت منتهی می گردید. بازار فزاینده ی به دست آمده در خصوص مواد خوراكی و سایر كالاهای ضروری زندگی باعث ادامه ی زندگانی و بقاء جمعیتی بزرگتر می شد كه آن نیز به نوبه ی خود به معنای توسعه ی بازارها، نیروی كاری ماهر و وسیع تر و تجمع بیشتر سرمایه بود. در چنین بینشی وی اقتصاد را در حركت مارپیچی به مدارج بالا و بالاتر از توسعه می دید كه در مجموع كل نظم اجتماعی را نیز با خود ارتقا می داد. شرح آدام اسمیت در این باره كه چگونه یك اقتصاد بازار فعالیت می كند نقطه ی آغازین مناسبی برای علم جدید اقتصاد گردید. البته نظریه ی او در باره ی بازار ها می بایست كه در طی قرن نوزدهم طول وتفصیل داده شده و اصلاحاتی روی آن انجام گیرد و در قرن بیستم همچنان به عنوان محور مباحث اقتصادی باقی ماند.